บนสันเขาสูงแห่งบ่อเกลือ ไม่มีเสียงเครื่องจักร ไม่มีล้อรถ ไม่มีผู้ใดเร่งรีบ มีเพียงลมหายใจของภูเขา…และความทรงจำที่ไม่เคยถูกลืม ทุกปีเมื่อถึงเดือนกุมภาพันธ์ ชาวบ่อเกลือ บ้านบ่อหลวง จะร่วมกันประกอบ “พิธีแก้ม” หรือพิธีบวงสรวงเจ้าหลวงบ่อ พิธีกรรมศักดิ์สิทธิ์ที่มีเพียงครั้งเดียวในรอบปี และมีเพียงชุมชนแห่งนี้เท่านั้นที่ยังคงรักษาไว้ได้อย่างครบถ้วน ตั้งแต่ยุคบรรพชนจวบจนปัจจุบัน พิธีแก้มไม่ใช่งานรื่นเริง ไม่ใช่พิธีเพื่อการแสดง และไม่ใช่พิธีที่ใครจะเข้ามา “ชม” ได้ตามใจ แต่นี่คือพิธีของการระลึก ระลึกถึงเจ้าหลวงทุกพระองค์ ผู้ปกปักรักษาผืนแผ่นดิน ระลึกถึงผู้มีพระคุณที่ค้นพบบ่อเกลือสินเธาว์บนภูเขา และระลึกถึงข้อตกลงเงียบ ๆ ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ ที่ยังคงเคารพกันจนถึงวันนี้ เมื่อ “แหลว” ถูกปัก โลกภายนอกต้องหยุด ค่ำวันที่ 11 กุมภาพันธ์ ก่อนพิธีจะเริ่มหนึ่งวัน เวลา 18.00 น. ชาวบ้านจะร่วมกันปักแหลว ปิดทางเข้า–ออกหมู่บ้าน ตั้งแต่วินาทีนั้นเป็นต้นไป ล้อเลื่อนทุกชนิดต้องหยุด การแบกหามต้องงด การออกป่า ล่าสัตว์ หรือกระทำการใด ๆ ที่รบกวนผืนดิน ต้องยุติลงทั้งหมด ไม่ใช่เพราะกฎหมาย ไม่ใช่เพราะคำสั่งจากรัฐ แต่เพราะข้อตกลงทางศรัทธา ที่ชาวบ้านยึดถือร่วมกันมาหลายชั่วอายุคน สามวันหลังจากนั้น หมู่บ้านจะเงียบลงอย่างน่าประหลาด เป็นความเงียบที่ไม่อึดอัด แต่เป็นความเงียบที่เหมือนกำลัง “ฟังบางสิ่ง” พิธีที่เริ่มต้นเมื่อใจพร้อม เช้าวันที่ 12 กุมภาพันธ์ เวลาประมาณ 9 โมง พิธีแก้มจะเริ่มต้นขึ้นอย่างเรียบง่าย แต่เปี่ยมด้วยความหมาย ไม่มีเสียงประกาศ ไม่มีพิธีกร ไม่มีใครเร่งใคร ทุกขั้นตอนดำเนินไปตามจังหวะที่บรรพชนเคยวางไว้ จนกระทั่งเวลา 13.00 น. พิธีลงทรงจึงเริ่มขึ้น สำหรับคนนอก นี่อาจเป็นเรื่องลี้ลับ แต่สำหรับคนบ่อเกลือ นี่คือช่วงเวลาที่ “เจ้าหลวงกลับมา” ไม่ใช่เพื่ออำนาจ ไม่ใช่เพื่อคำพยากรณ์ แต่เพื่อรับรู้ว่าลูกหลานยังไม่ลืม และยังเคารพในคำสัญญาเดิม เลี้ยงหอใน การดูแลผู้ที่มองไม่เห็น วันที่ 13 กุมภาพันธ์ ชาวบ้านจะเตรียมของเลี้ยงหอใน เป็นการเตรียมความพร้อมก่อนพิธีสำคัญในวันถัดไป และในวันที่ 14 กุมภาพันธ์ พิธีเลี้ยงหอในจะจัดขึ้น ณ หอเจ้าหลวงปัว พร้อมพิธีสู่ขวัญร่างทรง ไม่มีความหวือหวา มีเพียงความตั้งใจและความเคารพ เมื่อถึงเวลา 18.00 น. แหลวจะถูกเลิก หมู่บ้านกลับมาเปิดอีกครั้ง ผู้คนกลับมาใช้ชีวิตตามปกติ แต่ทุกคนรู้ดีว่า พวกเขาได้ทำหน้าที่ของลูกหลานเรียบร้อยแล้ว พิธีที่ยังอยู่เพราะคนยังศรัทธา พิธีแก้มยังคงอยู่ ไม่ใช่เพราะถูกบันทึกไว้ในตำรา แต่เพราะถูกจดจำไว้ในหัวใจของผู้คน ในโลกที่หมุนเร็วขึ้นทุกวัน บ่อเกลือยังคงเลือกจะหยุด ปีละสามวัน เพื่อฟังเสียงของภูเขา และเรียกชื่อเจ้าหลวงให้ดังก้องในความทรงจำอีกครั้ง #น่าน
###############
ประสิทธิ์ สองเมืองแก่น น่าน
