ทีมนักวิจัยและนักประวัติศาสตร์ท้องถิ่น “ทีมม้าแก่” เปิดเผยการค้นพบคัมภีร์ใบลานโบราณเรื่อง “ปิฏกะทัง 3” ซึ่งมีอายุราว 307 ปี โดยระบุปีที่จารึกตรงกับจุลศักราช 1082 หรือราวพุทธศักราช 2263 นับเป็นหลักฐานสำคัญที่สะท้อนความเจริญด้านการศึกษาและพระพุทธศาสนาในเมืองน่านช่วงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 18
จากการศึกษาข้อความที่ปรากฏในเอกสาร พบว่าคัมภีร์ชุดดังกล่าวถูกจารขึ้นในช่วงเวลาที่เมืองน่านยังไม่มีเจ้าผู้ครองนครอย่างเป็นทางการ ภายหลังเจ้าฟ้าเมียวซาจากพม่าซึ่งถูกส่งมาปกครองเมืองน่านได้สิ้นอำนาจลงในราว พ.ศ. 2259 ขณะที่น้อยอินทร์ ผู้ดำรงตำแหน่งพระนาขวา ทำหน้าที่รักษาการเมืองน่าน ก่อนจะอัญเชิญราชวงศ์หลวงตื่นมหาวงศ์ ผู้สืบเชื้อสายจากราชวงศ์มังรายจากเชียงใหม่ เข้ามาปกครองเมืองน่านใน พ.ศ. 2269
นักวิชาการชี้ว่า การปรากฏของคัมภีร์ใบลานที่ถูกจารขึ้นก่อนการมีเจ้าผู้ครองนครถึง 7 ปี แสดงให้เห็นว่าสถาบันสงฆ์ของเมืองน่านยังคงมีความมั่นคงและทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางการศึกษาอย่างต่อเนื่อง แม้ในช่วงที่บ้านเมืองอยู่ในภาวะเปลี่ยนผ่านทางการเมือง ส่งผลให้การบวชเรียนและการถ่ายทอดองค์ความรู้ดำเนินไปอย่างไม่ขาดสาย และมีส่วนสำคัญในการสืบทอดมรดกศิลปวัฒนธรรมของเมืองน่านมาจนถึงปัจจุบัน
เอกสารดังกล่าวยังสอดคล้องกับช่วงรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าท้ายสระแห่งกรุงศรีอยุธยา (พ.ศ. 2251–2275) ซึ่งเป็นยุคที่สยามมีความสัมพันธ์ทางการค้ากับจีนอย่างคึกคัก มีการส่งคณะทูตไปยังราชสำนักจีน และส่งออกข้าวสารจำนวนมากในสมัยจักรพรรดิคังซีแห่งราชวงศ์ชิง
ข้อความท้ายใบลานได้บันทึกรายละเอียดวันเดือนปีและสถานที่จารคัมภีร์ไว้ โดยระบุว่าพระภิกษุนาม “คันธรส” เป็นผู้จาร ณ วัดป่างิ้วงาม นาผา เมืองน่าน ซึ่งนับเป็นข้อมูลทางประวัติศาสตร์ที่มีคุณค่ายิ่งต่อการศึกษาพัฒนาการของเมืองน่านในอดีต
ผู้ศึกษาเอกสารระบุว่า เอกสารโบราณที่มีอายุเกิน 300 ปีหลงเหลืออยู่ในปัจจุบันเพียงจำนวนไม่มาก ขณะที่เอกสารอายุราว 400 ปีที่ค้นพบส่วนใหญ่ล้วนมาจากพื้นที่เชียงแสน จึงทำให้การค้นพบคัมภีร์ชุดนี้มีความสำคัญอย่างยิ่งต่อวงการประวัติศาสตร์และโบราณคดี
ทั้งนี้ นักวิชาการเห็นตรงกันว่า จารึกและเอกสารโบราณถือเป็นหลักฐานชั้นต้นที่ช่วยยืนยันข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ได้อย่างมีน้ำหนัก และควรได้รับการศึกษา วิจัย และเผยแพร่ในระดับอุดมศึกษา ตั้งแต่ระดับปริญญาตรีจนถึงปริญญาเอก เพื่อสร้างองค์ความรู้ที่ถูกต้องและยั่งยืนสำหรับคนรุ่นต่อไป
ประสิทธิ์ สองเมืองแก่น จังหวัดน่าน
